Jesteś tutaj

Konferencje »Neokantyzm w Polsce«

Konferencja »Neokantyzm w Polsce - wstępne wyniki badań« - Katowice 20-22.11-2013

Abstrakty po polsku

Abstracts in Deutsch

Zdjęcia / Fotos

Książeczka abstraktów w wersji PDF

Plakat

 

INFORMACJE / INFORMATION

Miejsce / Standort: Wydział Nauk Społecznych / Fakultät der Sozialwissenschaften, Sala rady wydziału, 1 piętro / Saal des Fakultätrat, 1. Etage, ul. Bankowa 11, 40-007 Katowice
Noclegi i wyżywienie / Unterkunft und Verpflegung: Qubus Hotel Katowice, ul. Uniwersytecka 13, 40-007 Katowice

 

PLAN / PLAN

ŚRODA / MITTWOCH        20-11-2013

Przyjazdy uczestników / Anreisen der Teilnehmer
13:00-14:30 Obiad / Mittagessen
14:30 Uroczyste otwarcie / Eröffnung
15:00-18:30 Sesja I / I Sitzung (Chair - R. Breil)
15:00-15:45 A.J. Noras (Katowice): Otto Liebmann
15:45-16-15 Przerwa kawowa / Kaffepause
16:15-17:00 S. Nachtsheim (Aachen): Emil Lask: Kategorienlehre und Letztbegründung
17:00-17:45 T. Kubalica (Katowice): Johannes Volkelts philosophische Entwicklungsgang
18:30 Kolacja / Abendessen

CZWARTEK / DONNERSTAG     21-11-2013

8:30-12:30 Sesja II / II Sitzung (Chair - B. Andrzejewski)
9:00-09:45 W. Tyburski (Toruń): Henryk Goldberg  - zapomniany przedstawiciel polskiego neokantyzmu
09:45-10:30 B. Szotek (Katowice): Mariana Massoniusa neokantowski projekt „filozofii krytycznej” w dobie pozytywizmu
10:30-11:00 Przerwa kawowa / Kaffepause
11:00-11:45 J. Woleński (Kraków): Krytyka idealizmu Heinricha Rickerta przez Kazimierza Ajdukiewicza
13:00-15:00 Obiad / Mittagessen
15:00-18:00 Sesja III / III Sitzung (Chair - S. Nachtsheim)
15:00-15:45 B. Andrzejewski (Poznań): Der Kantianische Faden in der Philosophie von Władysław Mieczysław Kozłowski
15:45-16:15 Przerwa kawowa / Kaffepause
16:15-17:00 R. Breil (Aachen): Moritz Löwi: Von der Denkpsychologie zur experimentellen Psychologie. Zu Leben und Werk
17:00-17:45 I. Alechnowicz (Opole): Die Neukantianer an der Breslauer Universität vor dem Zweiten Weltkrieg
18:30 Kolacja dla uczestników / Abendessen

PIĄTEK / FREITAG 22-11-2013

9:00-13:00 Sesja IV / IV Sitzung (Chair – I. Alechnowicz)
9:00-9:45 M. Tyl (Katowice): Recepcja Kanta w polskim marksizmie
9:45-10:30 A. Lisak (Gdańsk): Heinrich Rickert jako Gdańszczanin, Niemiec i myśliciel
10:30-11:00 Przerwa kawowa / Kaffepause
11:00-11:45 N. Danilkina (Kaliningrad): Sergiusz Hessen (1887-1950) w polskiej historii intelektualnej
11:45-12:30 P. Parszutowicz (Gdańsk): Ernst Cassirer i jego miejsce na mapie kultury filozoficznej XX wieku
13:00-15:00 Obiad / Mittagessen
Odjazdy uczestników / Abreisen der Teilnehmer

 

ABSTRAKTY W WERSJI POLSKIEJ

 

Iwona Alechnowicz-Skrzypek (Opole)
Neokantyści w Uniwersytecie Wrocławskim przed II wojną światową

Przedmiotem artykułu jest działalność dwóch przedstawicieli neokantyzmu ­– Richarda Hönigswalda i Siegfrieda Marcka w Uniwersytecie Wrocławskim na początku dwudziestego wieku. Obaj należą do neokantyzmu w szerokim tego słowa znaczeniu. Hönigswald był studentem Aloisa Riehla a Marck studiował u Hönigswalda, Jonasa Cohna oraz Ernsta Cassirera. Obaj są związani z Wrocławiem ze względu na miejsce ich życia, a także z uwagi na główne wątki ich badań teoretycznych. Życiorysy obu neokantystów łączyły się w niektórych momentach. Można wskazać przynajmniej trzy następujące punkty: Początek działalności naukowej Hönigswalda zbiega się z rozpoczęciem studiów przez Siegfrieda Marcka. Wybuch I wojny światowej był zarówno Hönigswalda jak i dla Marcka bardzo trudnym okresem ich życia we Wrocławiu. Hönigswald pracował we wrocławskim szpitalu fortowym a Marck był ochotnikiem. Gdy Hönigswald w 1930 wyemigrował z Wrocławia do Monachium, Marck został mianowany jego następcą mimo protestów na Wydziale Filozoficznym.
Zarówno Hönigswald i Marck rozpoczęli działalność jako neokantyści i rozwijali filozofię neokantowską w swoich pismach. Jednak z czasem obaj odeszli od tej filozofii: Hönigswald zwrócił się ku psychologii myślenia a Marck rozwijał filozofię państwa i filozofię prawa.
 

Bolesław Andrzejewski (Poznań)
Kantowski nurt w filozofii Władysława Mieczysława Kozłowskiego

W opracowaniu chcemy ukazać polską filozofię z przełomu 19. i 20. wieku.  Uczynimy to na przykładzie jednego z najważniejszych uczonych i filozofów. Okaże się, że polska filozofia na przestrzeni dziejów przejawiała ograniczone zainteresowanie sprawami czysto teoretycznymi. Polski praktycyzm zmierzał nawet w kierunku pragmatyzmu W. Jamesa, aczkolwiek w łagodniejszej postaci. Ukazanie się pism I. Kanta wzmocniło wszakże w 19. wieku zainteresowanie logiką i metodologią nauk. Dochodzi do syntezy: tkwiącego w polskiej mentalności niemal od zawsze praktycyzmu oraz Kantyzmu, z jego tendencjami teoretycznymi. Ukazanie tej swoistości i dynamiki polskiej filozofii, która w końcu i w dużym stopniu dzięki inspiracjom (neo)Kantowskim, przeradza się w systemie filozoficznym W. M. Kozłowskiego w „humanizm polski”, tworzy zasadniczą tezę przedkładanej pracy.  Kozłowski był inspirowany wieloma nurtami filozoficznymi – pozytywizmem, pragmatyzmem, polską filozofią romantyczną oraz Kantyzmem.  W pracy zostaną zaakcentowane elementy Kantowskie, zarówno w obszarze praktycznym (np. w filozofii pokoju) jak i teoretycznym, dotyczącym metodologii apriorycznej.
 

Reinhold Breil (Aachen)
Moritz Löwi: Von der Denkpsychologie zur experimentellen Psychologie. Zu Leben und Werk

Wykład przedstawia ocenę nowych – pochodzących ze Stanów Zjednoczonych – źródeł archiwalnych, zawierających informacje o życiu i twórczości Moritza Löwi aż do jego śmierci w 1944 roku w New London w stanie Connecticut. Wrocławski okres Löwiego aż do 1938 roku jest okresem wyparcia poważnej nauki i filozofii przez ideologię oraz podporządkowania Wydziału Filozofii we Wrocławiu narodowemu socjalizmowi. Bibliografia Löwiego musi zostać uzupełniona przez trzy odnalezione artykuły. Ukazują one zwrot Löwiego ku eksperymentalnej psychologii i psychiatrii klinicznej, jednak bez rezygnacji z postulowanej przez Hönigswalda analizy problemu w duchu psychologii myślenia (Denkpsychologie). Ta transformacja rozpoczęła się już we Wrocławiu. Istnieją dowody czteroletniej współpracy Löwi ze słynnym neurologiem i badaczem mózgu Otfridem Wenzel-Hancke-Foerster we wrocławskim szpitalu, której zwieńczeniem była wspólna publikacja. Löwi kontynuował swoje badania nad psychologią myśli w USA w zakresie kliniczno-psychiatrycznym. Okazują się one być zadziwiająco aktualne ze względu na systematyczno-filozoficzną analizę badań empirycznych. Tak więc jest konieczne nowe określenie stosunku pracy naukowej Löwiego w odniesieniu do filozofii Höngiswalda, czego wyrazem ma być niniejsze wystąpienie.
 

Natalia Danilkina (Kaliningrad)
Sergiusz Hessen (1887 – 1950) w polskiej historii intelektualnej

Sergiusz Hessen (Sergeĭ Iosifovich Gessen) urodził się w rosyjskim Ust’ Sysolsku w 1887 roku. Po latach gimnazjalnych spędzonych w Petersburgu wyjechał na studia do Niemiec – najpierw do Heidelberga, potem do Freiburga, później przez kilka miesięcy przebywał również w Marburgu. Napisał pracę doktorską pod kierownictwem Heinricha Rickerta (Über individuelle Kausalität, 1909).
Zarówno w metodologii tego filozofa, jak i w ujęciu filozofii jako nauki sui generis ukazują się wątki niemieckich szkół neokantowskich. Hessen dąży do utworzenia własnej koncepcji filozofii stosowanej – w zakresie fundamentalnych podstaw prawa i filozofii edukacji.
Sergiusz Hessen był jednym z inicjatorów założenia i współredaktorem (1910 – 1914) międzynarodowego pisma z filozofii kultury „Logos”. Celem programowym czasopisma było umożliwianie obustronnej komunikacji między ówczesną filozofią zachodnio-europejską a myślą rosyjską a za ostateczny cel filozofii uważano jej ponadnarodowy status, do którego zmierza obejmując najrozmaitsze bogactwa różnych kultur narodowych, w których potrafią się generować i formułować nowe idee.
Przez ostatnie piętnaście lat swojego życia filozof mieszkał w Polsce. Kontynuował rozważania nad pedagogiką filozoficzną, przyczyniając się do utworzenia nowego kierunku tzw. pedagogiki kultury. W latach 1937-1938 napisał po polsku książki O sprzecznościach i jedności wychowania. Zagadnienia pedagogiki personalistycznej (1938) i Struktura i treść szkoły współczesnej (1947). W latach czterdziestych ubiegłego stulecia wykładał w Łodzi filozofię prawa i rekonstruował utracone w czasie II wojny światowej rękopisy dotyczące kwestii liberalizmu, socjalizmu i demokracji. Współczesny badacz Sławomir Mazurek we Wstępie do polskiego wydania książki Hessena Państwo prawa i socjalizm (2003) sytuuje tego myśliciela w szeregu najwybitniejszych teoretyków liberalizmu w polskich kręgach intelektualnych. Osiągnięcia Hessena w tej dziedzinie zostały szczególnie uwzględnione w pracach jego polskiego ucznia i badacza myśli rosyjskiej Andrzeja Walickiego.
 

Norbert Kapferer (Berlin)
Klątwa narodowego socjalizmu – „neokantyści“ Bruno Bauch i August Faust

Bruno Bauch i August Faust byli „neokantystami”, uczniami Heinricha Rickerta, którzy utożsamiali się z ideologią narodowego socjalizmu i wstąpili do partii nazistowskiej, by reprezentować jej interesy na uniwersytetach.
Bruno Bauch urodził się w 1877 roku na Śląsku a zmarł w 1942 w Jenie. Był on członkiem Towarzystwa Kantowskiego i uznawał siebie za neokantystę. Należał jednak do kręgu „narodowych” filozofów i dlatego w kręgach neokantowskiej filozofii był postacią kontrowersyjną, w szczególności dla jej żydowskich przedstawicieli. Później współtworzył „Niemieckie Towarzystwo Filozoficzne” i skłaniał się ku „neoidealizmowi”. Sympatyzował z polityczną prawicą i był sygnatariuszem nazistowskiej odezwy wyborczej z 1933 r. a także członkiem niektórych z organizacji nazistowskich. Choć nigdy nie był członkiem partii narodowo-socjalistycznej, to jednak był na uniwersytecie w Jenie „zaufanym człowiekiem” NSDAP. Był zagorzałym zwolennikiem wojny i napisał rozdział do Philosophie des Krieges (Filozofii wojny) wydanej pod redakcją Augusta Fausta.
August Faust, urodzony w 1895 r. w Prusach, zmarł samobójczą śmiercią w 1945 roku we Wrocławiu. Należał do heidelberskiej szkoły neokantowskiej i w swoich pismach odnosił się przede wszystkim do Kanta i do Fichtego. Od 1933 roku znalazł się pod wpływem narodowego socjalizmu. W 1937 r. został członkiem NSDAP (wcześniej nie było to możliwe ze względu na wstrzymanie naboru) i uzyskał z pomocą wiodącego nazistowskiego filozofa Alfreda Baeumlera profesurę na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie awansował do roli „tuby propagandowej NSDAP”. Stał się fanatycznym nazistą i odegrał główną rolę w „nazyfikacji filozofii" we Wrocławiu. W Philosophie des Krieges przedstawił Bild des Krieges im deutschen Denken (Obraz wojny w myśli niemieckiej).
W mojej prezentacji zostaną zrekonstruowane obie filozoficzne i polityczne kariery, jak również ich odniesienie do filozoficznego dziedzictwa neokantyzmu.
 

Tomasz Kubalica (Katowice)
Filozoficzny rozwój Johannesa Volkelta

Johannes Volkelt urodził się 21 lipca 1848 roku w Kunzendorf, miejscowości położonej w Beskidzie Niskim, która należy obecnie do Lipnika, wschodniej dzielnicy Bielska-Białej. W mojej prezentacji chciałem pokazać, jak owo pochodzenie z mieszanego, katolicko-protestanckiego-żydowskiego i polsko-niemieckiego obszaru wpłynęło na jego filozoficzną ścieżkę rozwoju w kierunku zarówno ponadnarodowej jak i ponadwyznaniowej filozofii, która próbuje połączyć filozoficzną tradycję metafizyczną z jej scjentystyczną współczesnością. Zademonstrować, że na jego filozoficzny rozwój wpłynęło między innymi wielonarodowe i wieloreligijne pochodzenia i zaowocowało w jego umyśle pewną szczególną formą kompromisu ponad filozoficznymi sprzecznościami oraz antynomiami.
 

Andrzej Lisak (Gdańsk)
Heinrich Rickert jako Gdańszczanin, Niemiec i myśliciel

Celem prezentacji jest pokazanie gdańskich odniesień w biografii Heinricha Rickerta (1863-1936) w nawiązaniu do jego poglądów zarówno politycznych jak i filozoficznych. Istotnym się tu wydaje szukanie  związków z postawą polityczną ojca Heinricha Edwina Rickerta (1833-1902), polityka, bodajże najważniejszego w lewym skrzydle niemieckich narodowych liberałów, posła do Reichstagu, pełniącego też wiele ważnych funkcji w prowincji pruskiej, redaktora naczelnym gazety codziennej o zabarwieniu liberalnym "Danziger Zeitung". Ważne jest to, że był założycielem w 1890 roku „Verein zur Abwehr des Antisemitismus” (od 1895 jako jego przewodniczący), bowiem pewna barierę dla zajmowania się związkami neokantyzmu z Polską stanowi skrajnie nacjonalistyczna i antysemicka postawa niektórych neokantystów, w szkole badeńskiej dość wyraźna, żeby przytoczyć przykład Bruno Baucha. Prezentacja chce pokazać, że Rickert-junior kontynuuje swą postawą polityczną tą liberalną z rysem idealistycznym rodzinną tradycję, co uwidacznia się choćby w jego przyjaźniach (Max Weber). Postawa polityczna Rickerta wyróżnia się pozytywnie zwłaszcza na tle innych neokantystów związanych z linią rozwojową neokantyzmu prowadzącą od  Kuno Fischera. Chcemy też wyjaśnić stosunek Rickerta do nazizmu, gdzie mogą istnieć pewne dwuznaczności związane z taktycznym zachowaniem się Rickerta wobec nowej władzy w celu ocalenia jednej z katedr filozofii w Heidelbergu. Ważne jest odsłonięcie wszelkich powiązań z Gdańskiem, zwłaszcza w nowej rzeczywistości, po powstaniu Wolnego Miasta. Więzi z nim podtrzymywał do końca życia i tu został pochowany. Charakter tych powiązań dobrze ilustrują więzi z Politechniką Gdańską (wtedy „Technische Hochschule zu Danzig”), powstałą z inicjatywy ojca, a której doktorem honoris causa był junior i której to dedykował swe ostatnie dzieło.
Myśl Rickerta ewoluowała przez całe jego życie, tak że o neokantyźmie możemy mówić jako o jednej z faz rozwoju jego myśli. Filozofia przyjęła wpierw postać teorii wartości jako teorii tego, co konstytuuje w ogóle zrozumiałość tego, co zrozumiałe,  stając się „allseitige Theorie des gesamten Kulturlebens”. To pytanie o współczesną świadomość kultury w perspektywie całokształtu jego myśli pozwala , wydaje się, ujrzeć jedność czynników biograficznych, poglądów politycznych i stanowiska filozoficznego.
 

Andrzej J. Noras (Katowice)
Otto Liebmann

Artykuł koncentruje się w pierwszym rzędzie na przybliżeniu osoby i poglądów Otto Liebmanna, autora najgłośniejszej książki w połowie dziewiętnastego wieku, książki, która w przekonaniu większości badaczy, inicjuje neokantyzm. Pochodzący z Lwówka Śląskiego Otto Liebmann filozofię studiował pod kierunkiem  Kuno Fischera i Carla Fortlagego, a następnie u Gustava Theodora Fechnera i Moritza Wilhelma Drobischa. Doktoryzował się w Halle na podstawie pracy De philosophandi methodo commentatio germanisce et latina conseripta, zaś w roku 1866 habilitował się w Tybindze na podstawie swej najbardziej znanej pracy, która została opublikowana rok wcześniej – Kant und die Epigonen. Książka habilitacyjna powoduje, że Liebmann zostaje zaliczony do nurtu neokantyzmu metafizycznego, chociaż w istocie jest ona związana z krytyką pojęcia rzeczy samej w sobie w ujęciu Kanta.
 

Przemysław Parszutowicz (Gdańsk / Warszawa)
Ernst Cassirer i jego miejsce na mapie kultury filozoficznej XX wieku

Postać Ernsta Cassirera jest postacią nietuzinkową zarówno pod względem filozoficznym, jak i biograficznym. Skomplikowanie biograficzne widoczne jest już choćby poprzez fakt, że mamy do czynienia z urodzonym w dzisiejszym Wrocławiu niemieckim myślicielem żydowskiego pochodzenia, który zmarł jako obywatel Szwecji w Nowym Jorku. Kwalifikację filozoficzną utrudniają zaś wszechstronne zainteresowania tego filozofa, które obejmują niezwykle szerokie spektrum zagadnień, m.in.: historię filozofii i idei, teorię poznania, historię i teorię myśli transcendentalnej, filozofię nauki (matematyki, fizyki, biologii, historii), metodologię nauk humanistycznych i filozofię kultury, analizy literatury, fenomenologię, psychologię, a nawet metafizykę. Dodatkowo mamy tutaj do czynienia ze szczególną sytuacją, kiedy w obliczu dopiero niedawno opublikowanych prac ze spuścizny rękopiśmienniczej Cassirera, jego, jak się do niedawna wydawało dobrze opracowany i zinterpretowany dorobek, musi zostać poddany ponownym badaniom, co niekiedy znacząco zmienia dotychczasowe poglądy na jego temat.

Artykuł ma za zadanie pokazać wzajemne przenikanie się obu wątków – biograficznego i filozoficznego – i skupia się głównie na pięciu problemach związanych z autorem Filozofii form symbolicznych: 1) Problemie relacji biograficznych kolei jego życia, w tym żydowskiego pochodzenia, z podejmowanymi przez niego problemami filozoficznymi; 2) Problemie filozoficznych kontaktów Cassirera – sieci polemik, przyjaźni, korespondencji; 3) Problemie nowej edycji rozpraw Cassirera i problemie „nowego Cassirera”; 4) Problemie jego finalnej klasyfikacji do nurtów i szkół filozoficznych; 5) Problemie oddziaływania jego myśli na filozofię minionego wieku.

 

Ryszard Stachowski (Poznań)
Wątek gdański w biografii Hugona Münsterberga

Hugo Münsterberg, amerykański psycholog niemieckiego pochodzenia, jeden z pionierów psychologii stosowanej, w poglądach filozoficznych zbliżony do neokantyzmu, urodził się w Gdańsku 1 czerwca 1863 roku. Zmarł 19 grudnia 1916 roku na atak serca w Cambridge w stanie Massachussetts, gdzie po wyjeździe w roku 1892 do Stanów Zjednoczonych pracował do końca życia jako profesor psychologii na Harvard University. Ojciec Hugona, Moritz Münsterberg (1825 – 1880), dobrze prosperujący kupiec drewna w handlu międzynarodowym, przybył do Gdańska z Wrocławia w połowie XIX wieku. Umarł, kiedy Hugo miał osiemnaście lat. Matka Hugona, Anna (1838 – 1875) z domu Bernhardi, była uzdolnioną malarką i muzykiem. Lekcje malarstwa pobierała u Wilhelma Augusta Stryowskiego (1834 – 1917), największego gdańskiego malarza drugiej połowy XIX wieku, do którego pracowni często zabierała małego Hugona. Zmarła młodo, osierociwszy dwunastoletniego Hugona oraz Oskara (1865 – 1920), jego młodszego brata. Anna była drugą żoną Moritza poślubioną przez niego po również przedwczesnej śmierci Rosalie z domu Weinberg (1830 – 1857), jego pierwszej żony, której Anna była siostrzenicą. Z małżeństwa z Rosalie urodziło się dwóch synów: Otto (1854 – 1915) i Emil (1855 – 1915). Po śmierci Anny Moritz samotnie wychował synów.
Po ukończeniu w roku 1872 chederu, religijnej szkoły podstawowej, Hugo rozpoczyna naukę w Gimnazjum Miejskim (Städtische Gymnasium zu Danzig) na ul. Lastadia 2. Oddany do użytku w roku 1837 budynek szkoły kontynuował działalność słynnego, powstałego w drugiej połowie XVI wieku Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego. Do roku 1920 Gimnazjum Miejskie było najbardziej ekskluzywną szkołą średnią w Gdańsku. Po otrzymaniu w czerwcu 1882 roku matury Hugo opuszcza na stałe rodzinne miasto, rozpoczynając studia wyższe najpierw w Genewie, a od września 1882 na Uniwersytecie Lipskim.
 

Barbara Szotek (Katowice)
Mariana Massoniusa neokantowski projekt „filozofii krytycznej” w dobie pozytywizmu

W artykule autorka podejmuje próbę przedstawienia odbioru filozofii transcendentalnej Kanta na przełomie XIX i XX wieku w Polsce poprzez dorobek piśmienniczy  Mariana Massoniusa. Myśliciel ten był wówczas  chyba najwybitniejszym przedstawicielem polskiej filozofii nowokrytycznej, zaliczanej do tzw. drugiej (krytycznej) fazy pozytywizmu w Polsce, która przede wszystkim podnosiła doniosłość zagadnienia poznania w filozofii. W konsekwencji prowadziło to do Kantowskiej proweniencji filozoficznego krytycyzmu. Jego stosunek jednak do filozofii Kanta był ambiwalentny, a zamierzeniem stało się  wypracowanie koncepcji  „naukowej filozofii”. Ponadto interesujące jest, że jego uwaga koncentrowała się głównie na  wczesnym neokantyzmie. Tam bowiem odnajdywał problemy, które prawdopodobnie stały się podstawą jego własnego pojmowania filozofii, ale może przede wszystkim – jak mu się z całą pewnością wydawało – miały wpłynąć inspirująco na pozostającą w niezbyt dobrej kondycji filozofię polską drugiej połowy XIX wieku.
 

Mirosław Tyl (Katowice)
Recepcja Kanta w polskim marksizmie

Myśl Kanta miała osobliwą recepcję w ramach polskiego marksizmu. Celem referatu jest ukazanie jej specyfiki oraz linii wiodącej. Jako jeden z pierwszych hasło „powrotu do Kanta” rozważał Kazimierz Kelles-Krauz (Materializm ekonomiczny 1908), nawiązując w ten sposób do przemyśleń Stanisława Krusińskiego i Ludwika Krzywickiego. Postulował rozumieć ów powrót jako „uspołecznienie stanowiska krytycznego”: człowieka determinuje jego przynależność klasowa; narzuca mu ona a priori rozumienie społeczeństwa i świata, stąd – twierdził – poszczególnym klasom społecznym właściwa jest specyficzna, ale i historycznie zmienna apercepcja klasowa. W tym samym kierunku poszedł Stanisław Brzozowski, który w swojej rewizjonistycznej, antyengelsowskiej interpretacji marksizmu, odrzucał klasyczną definicję prawdy, twierdząc, że poznanie „uwięzione” jest w świecie ludzkim i związane z praktyką wytwórczą człowieka; przyroda nie jest całością gotową i zastaną, lecz w obrębie doświadczenia jest tworem ludzkiej aktywności. Stąd przekonanie, że teorię poznania trzeba ujmować jako część teorii działania. Po drugiej wojnie światowej Leszek Kołakowski wyraził  analogiczne pogląd w rozprawie Karol Marks i klasyczna definicja prawdy (1959): uważał źródłowy marksizm za stanowisko pokantowskie; poznanie, twierdził, jest społecznie subiektywne: „przedmiot nie da się pojąć bez konstruującego go podmiotu”, ale podmiot ten jest podmiotem społecznym; zatem nie istnieje żaden epistemologiczny absolut, żadna niehistoryczna teoria poznania, a pytanie Kanta o „rzeczy same” w sobie jest w tym sensie źle postawione, że jedynie „rzeczy dla nas” mają pojęciowe odpowiedniki – poznanie zatem, jak u Brzozowskiego – ma genezę w historycznej i społecznie uwarunkowanej pracy ludzkiej. Jako stanowisko pokantowskie, ujął również marksizm uczeń Kołakowskiego Marek Siemek. Przełom, który dokonał się w filozofii nowożytnej za sprawą transcendentalizmu Kanta wyraził Siemek w koncepcji różnicy epistemologicznej. Transcendentalizm, jego zdaniem, odsłonił nowe, epistemologiczne pole rozwoju teorii, pole inne niż tradycyjne, przedkantowskie (epistemiczne) i myśl Marksa właśnie, tak jak i myśl Hegla, Nietzschego, Heideggera, Husserla, Gadamera, Lukácsa, w tej epistemologicznej przestrzeni teoretycznej się sytuuje. Można powiedzieć, że Siemek zamyka w ten sposób rewizjonistyczną orientację polskiego marksizmu.
 

Jan Woleński (Kraków)
Krytyka idealizmu Heinricha Rickerta przez Kazimierza Ajdukiewicza

Realizm epistemologiczny to pogląd, że ludzkie akty poznawcze dotyczą rzeczywistości istniejącej niezależnie od tych aktów, a idealizm to stanowisko, które temu zaprzecza powiadając, że przedmiot poznania nie istnieje sam dla siebie, tj. niezależnie od poznania. Pogląd ten był wielokrotnie kwestionowany, także przez Kanta i neokantystów, w szczególności Rickerta.  Kazimierz Ajdukiewicz poddał krytyce idealizm transcendentalny w wersji Rickerta. Ajdukiewicz przypisał Rickertowi następującą tezę: [...] cały świat realny, zarówno fizyczny, jak psychiczny, jest korelatem świadomości. Ale nie korelatem świadomości indywidualnych podmiotów psychicznych, tylko świadomości w ogóle, nie korelatem podmiotu psychologicznego, lecz podmiotu transcendentalnego. Wedle Ajdukiewicza transcendentalny podmiot poznania można zidentyfikować jako ogół prawd dyktowanych przez aksjomaty. Jeśli jednak nasza wiedz zawiera arytmetykę, a trudno temu zaprzeczyć, jest ona niezupełna na mocy twierdzenia o niezupełności. Istnieją zatem zdania prawdziwe, które nie są dyktowane przez założone reguły sensu. Ergo, Rickertowska koncepcja podmiotu jest błędna.
 

ABSTRACTS (DEUTSCH)

 

Iwona Alechnowicz-Skrzypek (Opole)
Die Neukantianer an der Breslauer Universität vor dem Zweiten Weltkrieg

Der Inhalt des Beitrags beleuchtet die Tätigkeit von zwei Vertretern des Neukantianismus – Richard Hönigswald und Siegfried Marck an der Universität zu Breslau zu Beginn des 20. Jahrhunderts. Beide zählen zum Neukantianismus im weitesten Sinne. Hönigswald war Schüler von Alois Riehl, Marck studierte bei Hönigswald, Jonas Cohn und Ernst Cassirer. Es werden die Beziehung von beiden zu Breslau – ihrem Heimatort – und auch die wichtigsten Fäden der theoretischen Nachforschungen beider Philosophen aufgezeigt. In einigen Punkten sind die Lebensläufe beider Neukantianer miteinander verknüpft. Man kann mindestens drei Knotenpunkte erkennen: Hönigswalds Beginn seiner wissenschaftlichen Tätigkeit an der Universität Breslau fiel mit dem Beginn des Studiums von Siegfried Marck zusammen. Der Ausbruch des Ersten Weltkriegs war sowohl für Hönigswald als auch für Marck ein sehr schwieriger Lebensabschnitt in Breslau. Hönigswald arbeitete im Festungslazarett Breslau, Marck war Kriegsfreiwilliger. Als Hönigswald 1930 von Breslau nach München auswanderte, wurde Marck trotz des Einspruchs der Philosophischen Fakultät als sein Nachfolger berufen.
Sowohl Hönigswald als auch Marck begannen als Neukantianer und vertraten in ihren Schriften den neukantischen Standpunkt. Im Laufe der Zeit wichen jedoch beide von dieser Philosophierichtung ab: Hönigswald widmete sich der Psychologie des Denkens, Marck der Entwicklung der Staats- und Rechtsphilosophie.
 

Bolesław Andrzejewski (Poznań)
Der Kantianische Faden in der Philosophie von Władysław Mieczysław Kozłowski

In der Bearbeitung wollen wir die polnische Philosophie um die Wende des 19. und 20. Jahrhunderts schildern. Wir tun es auf dem Beispiel eines der wichtigsten Wissenschaftler und Philosophen dieser Zeit. Es wird sich zeigen, dass die polnische Philosophie im Laufe ihrer Geschichte ein geringeres Interesse für die rein theoretischen Fragen aufwies. Der polnische Praktizismus entwickelte sich sogar in der Richtung des Pragmatismus von W. James, allerdings in einer milderen Version. Die Erscheinung der Schriften von I. Kant hat im 19. Jahrhundert doch ein Interesse für die Logik und für die Methodologie der Wissenschaften verstärkt. Es kommt zu einer Synthese: des, in der polnischen Denkweise fast immer keimenden Praktizismus und des Kantianismus mit seinen theoretischen Tendenzen. Die Schilderung dieser Besonderheit und Dynamik der olnischen Philosophie, welche letzten Endes und im großem Grade dank den (neu)kantianischen Inspirationen, im System der Philosophie von W. M. Kozłowski zum „polnischen Humanismus“ wird, bildet die Hauptthese der vorliegenden Arbeit. Kozłowski wurde von mehreren philosophischen Strömungen inspiriert – von dem Positivismus, von dem Pragmatismus, von der polnischen romantischen Philosophie und von dem Kantianismus. In der Arbeit werden die Kantianischen Elemente hervorgehoben, sowohl in dem praktischen (z.B. in der Philosophie des Friedens) als auch in dem theoretischen Bereich, betreffend die apriorische Methodologie.
 

Reinhold Breil (Aachen)
Moritz Löwi: Von der Denkpsychologie zur experimentellen Psychologie. Zu Leben und Werk

Der folgende Vortrag gibt nach Auswertung neuer Archivquellen aus den USA einen Überblick über das Leben und Werk Moritz Löwis bis zu seinem Tod 1944 in New London, Connecticut. Löwis Breslauer Zeit bis 1938 wird gleichzeitig zu einem Beispiel für die Verdrängung der wissenschaftlich serösen Wissenschaft und Philosophie durch die Ideologie und Okkupation der Philosophischen Fakultät der Universität Breslau durch den Nationalsozialismus. Löwis Bibliographie wird um drei weitere wiederentdeckte Aufsätze vervollständigt. Sie zeigen Löwis Hinwendung zur experimentellen Psychologie und klinischen Psychiatrie, ohne dass die durch Hönigswald geprägte denkpsychologische Problemanalyse aufgegeben würde. Begonnen hat diese Transformation der Denkpsychologie bereits in Breslau. Es gibt Hinweise auf eine vierjährige Zusammenarbeit  Löwis mit dem bekannten Neurologen und Hirnforscher Otfrid Foerster am Wenzel-Hancke-Krankenhaus Breslau, deren Abschluss ein gemeinsam publizierter Aufsatz bildet. Löwi setzte seine denkpsychologischen Forschungen im klinisch-psychiatrischen Umfeld in den USA fort. Diese erweisen sich etwa im Hinblick auf  eine methodische philosophische Analyse empirischer Untersuchungen aus der Hirnforschung als überraschend aktuell. So wird eine neue Standortbestimmung der wissenschaftlichen Arbeit Löwis über das Umfeld der Philosophie Höngiswalds hinaus notwendig. Diese soll hier in ersten Schritten gegeben werden.
 

Natalia Danilkina (Kaliningrad)
Sergius Hessen (1887–1950) in der polnischen Geistesgeschichte

Sergius Hessen (Sergeĭ Iosifovich Gessen) wurde 1887 im russischen Syktywkar geboren. Nach dem Besuch des Gymnasiums in St. Petersburg ging er nach Deutschland, wo er zunächst in Heidelberg, dann in Freiburg und ein paar Monate später auch in Marburg studierte. Seine Doktorarbeit schrieb er unter der Leitung von Heinrich Rickert (Über individuelle Kausalität, 1909).
In seine Methodologie der Philosophie als Wissenschaft sui generis kann man Spuren der deutschen neukantischen Schule entdecken. Hessen wollte seinen eigenen Begriff der angewandten Philosophie in Bezug auf die fundamentalen Grundlagen des Rechts und der Bildung prägen.
Sergius Hessen war einer der Initiatoren und Mitherausgeber (1910–1914) der internationalen Zeitschrift für Kulturphilosophie »Logos«. Sein Ziel war eine wechselseitige Kommunikation zwischen der zeitgenössischen westeuropäischen und der russischen Philosophie und letztlich eine supranationale Philosophie, die den Reichtum der verschiedenen nationalen Kulturen enthalten und neue Ideen erzeugen und formulieren sollte.
Die letzten fünfzehn Jahre seines Lebens verbrachte er in Polen. In dieser Zeit setzte er die Diskussion über die philosophische Pädagogik fort und trug zur Entwicklung der Kulturpädagogik bei. In den Jahren 1937 bis 1938 verfasste er dieWerke O sprzecznościach i jedności wychowania. Zagadnienia pedagogiki personalistycznej (Von Widersprüchen und Einheit der Bildung. Fragen der personalistischen Pädagogik) sowie 1947 Struktura i treść szkoły współczesnej (Struktur und Inhalt der heutigen Schule). In den vierziger Jahren des letzten Jahrhunderts lehrte er in Lodz Philosophie des Rechts und rekonstruierte die während des Weltkriegs verlorengegangenen Manuskripte über die Grundfragen des Liberalismus, Sozialismus und der Demokratie. Der Forscher Sławomir Mazurek bezeichnete ihn in seiner Einleitung zur polnischen Ausgabe von Hessens Buch Państwo prawa i socjalizm im Jahr 2003 als den prominentesten Denker des Liberalismus in den intellektuellen polnischen Kreisen. Hessens Erfolge im Bereich als russischer Denker wurden speziell von seinem polnischen Schüler und Forscher, Andrzej Walicki, hervorgehoben.
 

Norbert Kapferer (Berlin)
Im Banne des Nationalsozialismus: Die „Neukantianer“  Bruno Bauch und August Faust

In Bruno Bauch und August Faust begegnen uns zwei „Neukantianer“, Schüler von Heinrich Rickert, die sich die nationalsozialistische Weltanschauung zu eigen machten, für die NSDAP warben und deren Parteiinteressen an Universitäten vertraten.
Bruno Bauch 1877 in Schlesien geboren, 1942 in Jena verstorben, war Mitglied der Kant-Gesellschaft, verstand sich als Neukantianer, gehörte jedoch zur Gruppe der „völkischen“ Philosophen und war deshalb in Kreise der Neukantianer umstritten, besonders seitens der jüdischen Mitglieder. Später war er Mitbegründer der „Deutschen Philosophischen Gesellschaft“ und tendierte philosophisch zum „Neu-Idealismus“. Er sympathisierte mit der politischen Rechten und war Mitunterzeichner des NSDAP-Wahlaufrufs 1933 und Mitglied einiger der NS-Massenorganisationen. Nie Parteimitglied, galt er an der Jenaer Universität doch als „Vertrauensmann“ der NSDAP. Er war entschiedener Kriegsbefürworter und verfasste Beiträge zur „Philosophie des Krieges“, herausgegeben von August Faust.
August Faust, 1895 in Preußen geboren, 1945 durch Selbstmord in Breslau verstorben, gehörte der Heidelberger Schule des Neukantianismus an, setzte sich in seinen Schriften besonders mit Kant und Fichte auseinander. Seit 1933 geriet er in den Bannkreis des Nationalsozialismus, wurde 1937 Mitglied der NSDAP (früherer Eintritt war wegen der Aufnahmesperre nicht möglich) und erlangte mit Hilfe des  führenden NS-Philosophen Alfred Baeumler einen Ruf an die Breslauer Universität, wo er zum „Sprachrohr der NSDAP“ avancierte. Dabei mutierte er zum fanatischen Nationalsozialisten und hatte wesentlichen Anteil an der „Nazifizierung der Philosophie“ in Breslau. Er vertrat schließlich eine „Philosophie des Krieges“ mit Blick auf das „Bild des Krieges im deutschen Denken“.
Rekonstruiert werden soll in meinem Vortrag der philosophische und politische Werdegang beider sowie deren Einordnung in das philosophische Erbe des Neukantianismus.
 

Tomasz Kubalica (Katowice)
Johannes Volkelts philosophischen Entwicklungsgang

Johannes Volkelt wurde am 21. Juli 1848 in Kunzendorf geboren, das sich in den Niederen Beskiden an der damaligen historischen Grenze zwischen Galizien und Österreich-Schlesien befand. Heute ist Kunzendorf (polnisch: Lipnik) der östliche Stadtteil von Bielitz-Biala (Bielsko-Biała). In meinem Vortrag möchte ich aufzeigen, wie diese Herkunft aus einem gemischten katholisch-protestantischem, jüdischem und polnisch-deutsch bevölkertem Gebiet die philosophische Entwicklung Volkelts sowohl in Richtung der übernationalen als auch überkonfessionellen Philosophie geprägt hat, die versuchte, sowohl ihre metaphysische Tradition als auch die szientistische Gegenwart zu berücksichtigen. Wie es scheint, hingen seine philosophischen Gedankengängr unter anderem mit seiner multinationalen und multireligiösen Herkunft zusammen. Daraus hat sich in seinen Anschauungen eine besondere Art des Kompromisses über die philosophischen Widersprüche und Antinomien entwickelt.
 

Andrzej Lisak (Gdańsk)
Heinrich Rickert als Danziger, Deutscher und Denker

Das Ziel der Präsentation besteht darin, die Danziger Beziehungen in der Biografie von Heinrich Rickert (1863–1936) in Bezug auf seine politischen und philosophischen Ansichten aufzuzeigen. Wichtig erscheint hier der Zusammenhang mit der politischen Stellung seines Vaters Edwin Heinrich Rickert (1833–1902), der für den Politiker die vielleicht wichtigste Person im linken Teil der deutschen national-liberalen Partei war. Er war Abgeordneter des Reichstags und bekleidete eine Reihe wichtiger Funktionen in der preußischen Provinz. Er war auch Chefredakteur der liberalen „Danziger Zeitung“. Von besonderer Bedeutung ist, dass er im Jahr 1890 zu den Gründern des „Vereins zur Abwehr des Antisemitismus“ (seit 1895 als Präsident) gehörte, weil die extreme nationalistische und antisemitische Stellung einiger Neukantianer, wie zum Beispiel Bruno Bauch von der Badischen Schule, eine Barriere für die  Untersuchungen des Neukantianismus in Polen war. Der Vortrag soll zeigen, dass Rickert junior in seiner politischen Haltung die liberale Tradition seiner Familie fortgesetzt hat, was man unter anderem an seinen Freundschaften (z. B. Max Weber) sehen kann. Rickerts politische Haltung hat zu positiven Ergebnissen, vor allem im Vergleich mit anderen Neukantianern, geführt, die in ihrer Entwicklung mit Kuno Fischer verbunden sind. Wir möchten auch Rickerts Beziehung zum Nationalsozialismus erläutern, wo es einige Unklarheiten im taktischen Verhalten Rickerts in Bezug auf die neuen Behörden gab, um sich den Lehrstuhl der Philosophie in Heidelberg zu sichern. Dies ist wichtig, um seine Verbindungen zu Danzig zu zeigen, vor allem die neue Realität nach der Gründung der freien Stadt, weil er seine enge Beziehung bis zu seinem Tod und seinem Begräbnis beibehalten hat. Diese starke Beziehung wird auch durch die Verbundenheit mit der Technischen Hochschule in Danzig deutlich, die auf Initiative seines Vaters gegründet wurde. Rickert junior war dort Ehrendoktor und hat ihr sein letztes Werk gewidmet.
Rickerts Anschauungen haben sich im Laufe seines Lebens verändert, sodass wir vom Neukantianismus als eine von vielen Phasen seiner Entwicklung sprechen können. Seine Philosophie hatte zuerst die Gestalt der Theorie der Werte als der Theorie von der Konstitution alles Verständnisses des Verstandesgemäßen überhaupt und damit die „allseitige Theorie des gesamten Kulturlebens“. Wie es scheint, kann man in der Frage nach dem zeitgenössischen Kulturbewusstsein im Hinblick auf sein ganzes Denken die Einheit seiner biografischen Faktoren und seiner politischen oder philosophischen Positionierung sehen.
 

Stephan Nachtsheim (Aachen)
Emil Lask: Kategorienlehre und Letztbegründung

Emil Lask wurde 1875 in Wadowice geboren; er studierte bei Rickert, Riehl und Windelband, promovierte 1901 bei Rickert in Freiburg mit Fichtes Idealismus und die Geschichte und habilitierte sich 1904/05 in Heidelberg bei Windelband mit seiner Rechtsphilosophie. In Heidelberg lehrte er, zuletzt als Nachfolger K. Fischers, bis zu seinem Tod an der Front (1915).
Als der bedeutendste Schüler Rickerts und als sehr eigenständiger Denker der Südwestdeutschen Schule des Neukantianismus ist Lask vor allem durch seine Logik der Philosophie und die Kategorienlehre (1911) und die darauf aufbauende Lehre vom Urteil (1912) bekannt. Beide waren als Vorarbeiten zu einem System der Philosophie gedacht, das Lask seit etwa 1910 auszuarbeiten plante.
Gewöhnlich sieht man das Spezifische seiner Philosophie 1. in einem strikten Objektivismus seiner Kategorienlehre, und 2. in der Idee einer transzendentalen Logik der Philosophie. - Was den Objektivismus betrifft, ist allerdings meist übersehen worden, daß Lask die theoretische Gegenständlichkeit durchaus in einen Begründungsbezug zur Subjektivität setzt. Daß er in den nachgelassen Notizen ein Moment transzendentaler Subjektivität anerkennt, ist daher kein Grund für entwicklungsgeschichtliche Dramatisierungen. - Die Idee einer Logik der Philosophie teilt Lask mit etlichen, vor allem neuhegelianisch geprägten Zeitgenossen. Allerdings setzt er sie als eine Erweiterung der Kategorienlehre im Sinne einer transzendentalen Logik des philosophischen Geltungserkennens an. Damit wendet er sich gegen eine dialektische Lösung im Sinne Hegels; vielmehr versteht er seine Logik der Philosophie als eine Ergänzung der transzendentalen Logik Kants durch eine Kategorienlehre des Geltungsgebiets. Es ist jedoch 1. fraglich, ob Kants Philosophie eine solche Erweiterung nötig hat. 2. weisen die nachgelassenen Notizen Lasks darauf hin, daß die Theorie der spezifisch philosophischen Kategorien noch eine Begründungsebene voraussetzt, die jede Art von Erkenntnis fundiert.
 

Andrzej J. Noras (Katowice)
Otto Liebmann

Der Aufsatz fokussiert vor allem die Person und Ideen von Otto Liebmann, dem Verfasser des „lautesten“ Buches in der Mitte des neunzehnten Jahrhunderts, dessen Erscheinen – nach Meinung vieler Forscher – den Neukantianismus initiiert hat. Otto Liebmann wurde in Löwenberg in Schlesien (Lwówek Śląski) geboren und hat zunächst unter der Leitung von Kuno Fischer und Carl Fortlage, später bei Gustav Theodor Fechner und Wilhelm Moritz Drobisch studiert. Er wurde 1866 in Halle mit der Arbeit De philosophandi methodo commentatio germanisce et latina conseripta promoviert. Sein bekanntestes Buch Kant und die Epigonen wurde in Tübingen ein Jahr zuvor veröffentlicht. Seine Habilitationsschrift hat bewirkt, dass Liebmann zur metaphysischen Richtung des Neukantianismus gezählt wurde, denn dieses Buch knüpft tatsächlich vielmehr an die Kritik von Kants Begriff des Dinges an sich an.
 

Przemysław Parszutowicz (Gdańsk/ Warszawa)
Ernst Cassirer und seine Stelle in der philosophischen Kultur des 20 Jahrhunderts

Ernst Cassirer war in philosophischer und biografischer Hinsicht eine bemerkenswerte Person. Seine internationale Biografie wird offensichtlich, wenn wir nur die Tatsache der Geburt des deutschen Denkers in einer jüdischen Familie in Breslau und seinem Tod als Bürger von Schweden in New York berücksichtigen. Seine philosophische Klassifizierung ist schwierig aufgrund der Vielseitigkeit seiner Interessen, die ein sehr breites Spektrum, wie folgende Themen, umfassten: die Geschichte der Philosophie und Ideen, Erkenntnistheorie, Geschichte und Theorie der transzendentalen Philosophie, Philosophie der Wissenschaft (Mathematik, Physik, Biologie, Geschichte), die Methodologie der Geisteswissenschaften und Philosophie der Kultur, Analyse der Literatur, Phänomenologie, Psychologie und sogar Metaphysik. Darüber hinaus haben wir es mit der besonderen Situation nach der Veröffentlichung von Cassirers Nachlass zu tun, dass seine bis jetzt als gut geltende bearbeitete und interpretierte Leistung von Neuem erforscht werden soll, was die bisherigen Ansichten zu diesem Philosophen ändern könnte.
Der Aufsatz soll die Durchdringung der biografischen und philosophischen Themen zeigen und konzentriert sich auf fünf Fragen nach dem Verfasser der Philosophie der symbolischen Formen: 1) das Problem des Bezugs seines Lebenslaufs, einschließlich jüdischer Herkunft, zu seiner philosophischen Problematik; 2) das Problem der philosophischen Zusammenhänge von Cassirer – seine Polemik, Freundschaften, Korrespondenzen; 3) das Problem der neuen Ausgabe von Cassirers Verhandlungen und das vom „neuen Cassirer“; 4) das Problem der endgültigen Einstufung in die Richtungen und philosophischen Schulen; 5) das Problem der Auswirkungen seiner Gedanken auf die Philosophie des vergangenen Jahrhunderts.
 

Ryszard Stachowski (Poznań)
Danziger Faden in der Biografie von Hugo Münsterberg

Hugo Münsterberg war ein in Deutschland geborener amerikanischer Psychologe und der Protagonist der angewandten Psychologie und in philosophischer Hinsicht sich dem Neukantianismus annähernd. Er wurde am 1. Juni 1863 in Danzig geboren und starb an einem Herzinfarkt am 19. Dezember 1916 in Cambridge in Massachusetts, wo er seit seiner Ankunft in den Vereinigten Staaten im Jahr 1892 sein gesamtes Leben als Professor für Psychologie an der Harvard Universität tätig war. Sein Vater, Moritz Münsterberg (1825–1880), war als wohlhabender internationaler Holzkaufmann in der Mitte des neunzehnten Jahrhunderts von Breslau nach Danzig gekommen. Er starb, als Hugo achtzehn Jahre alt war. Seine Mutter Anna (1838–1875), aus der Familie Bernhardi, war eine begabte Malerin und Musikerin, die oft gemeinsam mit dem kleinen Hugo bei Wilhelm August Stryowski (1834–1917), dem berühmtesten Maler von Danzig in der zweiten Hälfte des neunzehnten Jahrhunderts, ihre Malkurse absolviert hat. Sie ist jung verstorben und der zwölfjährige Hugo und sein Bruder Oscar (1865–1920) wurden Waisen. Sie war die zweite Ehefrau Moritz Münsterbergs, die er nach dem frühen Tod von Rosalie aus der Familie Weinberg (1830–1857) heiratete, seine erste Frau war die Nichte von Anna. Aus der Ehe von Rosalie und Moritz Münsterberg stammten zwei Söhne: Otto (1915–1854) und Emil (1855–1915). Nach dem Tod von Anna hat Moritz seine Söhne allein erzogen.
Nach dem Abschluss der religiösen Schule (Cheder) im Jahr 1872 hat Hugo Münsterberg das Städtische Gymnasium in Danzig in der Lastadiastraße 2 besucht. In diesem Schulgebäude, das im Jahr 1837 fertiggestellt wurde, wurden die Traditionen des berühmten Akademischen Gymnasiums aus der zweiten Hälfte des sechzehnten Jahrhunderts fortgesetzt. Bis zum Jahr 1920 war das Städtische Gymnasium die exklusivste Schule in Danzig. Nach dem Abitur im Juni 1882 hat Hugo Münsterberg seine Heimatstadt verlassen und sein Studium zuerst in Genf und ab September 1882 an der Universität Leipzig aufgenommen.
 

Barbara Szotek (Katowice)
Marian Massonius’ neukantisches Projekt der „kritischen Philosophie“ in der Zeit des Positivismus

In dem Vortrag möchte die Autorin die Rezeption von Kants Transzendentalphilosophie am Ende des neunzehnten und zu Beginn des zwanzigsten Jahrhunderts in Polen am Beispiel der Leistung von Marian Massonius darstellen. Dieser Denker gehörte zu den bedeutendsten Vertretern des polnischen Neukritizismus, der zur zweiten (kritischen) Phase des Positivismus in Polen gezählt wird. In Folge führte dies zu seinem philosophischen Bezug zu Kants Kritik. Seine Stellung zur Philosophie von Kant war aber mehrdeutig. Sein Ziel war, den Begriff der wissenschaftlichen Philosophie zu entwickeln. Es war wichtig, dass seine Aufmerksamkeit auf den frühen Neukantianismus fokussiert wurde, bei dem er die Probleme sah, die vermutlich die Grundlage seines eigenen Begriffs von der Philosophie bildeten und vielleicht – aber mit Sicherheit seiner Meinung nach – einen inspirierenden Einfluss auf den unzulänglichen Zustand der polnischen Philosophie in der zweiten Hälfte des neunzehnten Jahrhunderts hatten.
 

Mirosław Tyl (Katowice)
Kants Rezeption im polnischen Marxismus

Kants Lehre erfuhr im polnischen Marxismus eine eigenwillige Auffassung. Das Ziel dieses Vortrags besteht darin, diese Spezifität und Charakteristik zu zeigen. Kazimierz Kelles-Krauz (Materializm ekonomiczny 1908) hatte als einer der Ersten das Stichwort „zurück zu Kant“ geprägt, um auf diese Weise an die Gedanken von Stanisław Krusiński und Ludwik Krzywicki anzuknüpfen. Er hat es als „Sozialisierung der kritischen Positionen“ verstanden, dass der Mensch in seiner sozialen Klasse determiniert sei; sie dränge der Gesellschaft und der Welt das Verständnis a priori auf. Auf diesem Grund habe jede Klasse eine bestimmte, aber auch historisch variable Klassenapperzeption. In die gleiche Richtung ging Stanisław Brzozowski, der in seinen revisionistischen und gegen Engels gerichteten Interpretationen des Marxismus die klassische Definition der Wahrheit abgelehnt hatte, weil die Erkenntnis in der menschlichen Welt und der erzeugerlichen Praxis „gefangen“ sei; die Natur könne nicht fertig angetroffen, sondern immer nur als der Teil der menschlichen Aktivität betrachtet werden. Daher war er der Meinung, dass die Erkenntnistheorie immer als ein Teil der Theorie des Handelns anerkannt werden müsse. Nach dem Zweiten Weltkrieg hat Leszek Kołakowski eine analoge Sicht in seinem Aufsatz Karol Marks i klasyczna definicja prawdy (1959) geäußert; er hat den primären Marxismus als nachkantische Stelle aufgefasst. Die Erkenntnis habe sozial-subjektiven Charakter: „Den Gegenstand könne man ohne das gestaltete Subjekt nicht begreifen“ und dieses Subjekt habe einen sozialen Charakter. Es gäbe kein erkenntnistheoretisches Absolutes, keine ahistorische Erkenntnistheorie, und Kants Frage nach den „Dingen an sich“ sei in diesem Sinne falsch gestellt, weil nach Brzozowskis Meinung die „Dinge für uns“ – nach dem begrifflichen Bezug und der Erkenntnis – ihre Entstehung nur in der historischen und sozial bedingten menschlichen Arbeit haben könnten. Der Marxismus wurde auch von Kołakowskis Schüler, Marek Siemek, als eine nachkantische Stelle bezeichnet. Die kantische Wende in der modernen Philosophie hat er im Begriff der epistemologischen Differenz gesehen. Die transzendentale Philosophie enthülle seiner Meinung nach einen neuen epistemologischen Bereich der Entwicklung der Theorie, der sich von der traditionellen vorkantischen (epistemischen) Stelle unterscheidet. Marx’ Denken sowie die Gedanken von Hegel, Nietzsche, Heidegger, Husserl, Gadamer und Lukács manifestierten sich in diesem epistemologischen Bereich der Theorie. Man könnte sagen, dass Siemek damit die revisionistische Orientierung des polnischen Marxismus abgeschlossen hat.

 

Jan Woleński (Kraków)
Die Auseinandersetzung Kazimierza Ajdukiewicz’ mit dem Idealismus Heinrich Rickerts

Der erkenntnistheoretische Realismus ist der Ansicht, dass die menschlichen Handlungen der Erkenntnis sich auf die Realität unabhängig von diesen Handlungen beziehen. Der Idealismus vertritt eine Position, der diese Stellung negiert und sagt, dass der Gegenstand der Erkenntnis für sich selbst, resp. unabhängig von der Erkenntnis, nicht existieren könne. Diese Ansicht wurde vielfach in Fragen bei Kant, den Neukantianern und von Rickert geteilt. Kazimierz Ajdukiewicz hat Rickerts Auffassung des transzendentalen Idealismus kritisiert. Er hat Rickerts Lehre folgendermaßen verstanden: [...] die reale, sowohl eine körperliche als auch geistige Welt, sei ein Korrelat des Bewusstseins. Sie wäre aber kein Korrelat des individuellen Bewusstseins des geistigen Subjekts, sondern des Bewusstseins überhaupt; kein Korrelat des psychologischen Subjekts, sondern des transzendentalen Subjekts. Nach Ajdukiewicz könne das transzendentale Subjekt der Erkenntnis mit der Gesamtheit der durch die Axiome bestimmten Wahrheiten gleichgesetzt werden. Wenn unsere Erkenntnis jedoch die Arithmetik umfassen wolle, könne sie nicht leugnen, dass się vollständig nach dem Satz der Unvollständigkeit sei. So gäbe es wahre Aussagen, die nicht von den vorausgesetzten Regeln des Sinnes bestimmt würden, und ergo müsse Rickerts Begriff des Subjekts falsch sein.
 

- KATOWICE, 08 STYCZNIA 2015 r.

 

ZDJĘCIA / FOTOS

 

 

 

 

Konferencja »Neokantyzm w Polsce - perspektywy i problemy« 08.01-2015